Harzemşahlar Devleti – Sultanları, Hükümdarları, Kurucusu

Harzemşahlar Devleti – Sultanları, Hükümdarları, Kurucusu

Harezm, kuzeyinde Aral Gölü, doğusunda Maveraünnehir, güneydoğusunda Horasan, batısında ise Hazar Denizi ile çevrili olan bölgeye verilen addır. Günümüzde Harezm toprakları İran, Türkmenistan, Özbekistan ve Tacikistan sınırları içerisinde yer almaktadır. Harezm Bölgesi, ticari yolların bağlantı noktasında yer alması nedeniyle önemli bir bölgedir. Büyük Selçuklu Devleti’nin himayesinde olduğu dönemde Selçuklu sultanlarının atamış olduğu valiler tarafından yönetilmiştir. Bu bölgeye atanan valilere “Harezmşah” unvanı verilmiştir.

Harzemşahlar Devleti’nin temelleri, 1097 yılında Büyük Selçuklu Devleti’nin Harezm Valisi Anuş Tigin tarafından atılmıştır. Anuş Tigin’in hangi Türk boyundan olduğu tam olarak bilinmemektedir. Anuş Tigin’in ölümünden sonra büyük oğlu Kutbüddin Muhammed, Selçuklu Sultanı Sencer tarafından Harezm Valisi olarak tayin edilmiştir.

Kutbüddin Muhammed Dönemi

Kutbüddin Muhammed, 1097-1127 yılları arasında Büyük Selçuklu Devleti’ne tam 30 yıl vali olarak hizmet etmiştir. Selçuklu Sarayı’nda yetişmiş ve iyi bir eğitim görmüştür. Adil ve hakkaniyetli yönetimi ile halkının saygısını kazanmıştır. Kutbüddin Muhammed, Selçuklu Devleti’ne bağlı kalarak Sultan Sencer nezdinde büyük itibar görmüştür. Her yıl vergisini ve çeşitli hediyeleri takdim etmek için Selçuklu sultanının huzuruna bir yıl bizzat kendisi gitmiş, bir yılda da oğlu Atsız’ı göndermiştir. 

Atsız Dönemi

Atsız, 1127 yılında babası Kutbüddin Muhammed’in ölümü üzerine Sultan Sencer tarafından Harezm valisi olarak tayin edilmiştir. 1127-1156 yılları arasında Büyük Selçuklu Devleti’ne vali olarak hizmette bulunmuştur. Babası gibi Selçuklu Sarayı’nda yetişmiş ve iyi bir eğitim görmüştür. Kısa sürede halkının saygısını kazanmıştır. Aynı zamanda başarılı bir komutan olan Atsız, Sultan Sencer’in ordusunda yer almış ve düzenlediği seferlere katılmıştır. 1138 yılında Sultan Sencer ile yaşamış olduğu sorunlar nedeniyle kendisini sultan ilan etmiştir. Bu durum aynı zamanda Harzemşahlar Devleti’nin fiilen kurulması anlamına gelmektedir. 1156 yılında vefat etmiştir. Yerine kardeşinin oğlu İl Arslan geçmiştir.

İl Arslan Dönemi

İl Arslan, 1156-1172 yılları arasında hüküm sürmüştür. Harzemşahlar Devleti’nin tam anlamı ile bağımsızlığını kazandığı dönemdir. 1157 yılında Sultan Sencer’in ölümü ile Büyük Selçuklu Devleti’nin hâkimiyetinde bulunan birçok bölge Harzemşahların kontrolüne geçmiştir.

Alâeddin Tekiş Dönemi


Alâeddin Tekiş, 1172-1200 yılları arasında hüküm sürmüştür. İl Arslan’ın ölümünden sonra veliaht olarak belirlediği küçük oğlu Sultanşah hükümdar olmuştur. İl Arslan’ın büyük oğlu Alâeddin Tekiş, Karahıtaylar ile anlaşarak Sultanşah’la mücadeleye girişmiş ve tahtı ele geçirmiştir. Onun hüküm sürdüğü dönemde Harzemşahlar Devleti, bir imparatorluk haline gelmiştir. 1194 yılında II. Tuğrul’u yenerek Irak Selçuklularının yıkılmasına neden olmuştur. Irak Selçuklularının hâkimiyetindeki topraklar da Harzemşahlar Devleti sınırlarına dâhil edilmiştir. Bu tarihten itibaren “sultan” unvanı kullanılmaya başlamıştır.

Alâeddin Muhammed Dönemi

1200 yılında Alâeddin Tekiş’in ölümü üzerine yerine oğlu Alâeddin Muhammed tahta geçmiştir. Alâeddin Muhammed, 1200-1220 yılları arasında hüküm sürmüştür. 1219 yılında Cengiz Han’ın 200 bin kişilik ordusuna karşı vur-kaç taktiği ile mücadele etmiştir. Moğol istilasına karşı koyamamış ve Harzemşahlar Devleti’nin yıkılışına neden olmuştur. Alâeddin Muhammed, 1220 yılında vefat etmiştir.

Celaleddin Harzemşah Dönemi

1220 yılında babası Alâeddin Muhammed’in ölümünden sonra tahta geçmiştir. Asıl adı, Mengübirtî’dir. Celaleddin Harzemşah 1220-1231 yılları arasında hüküm sürmüştür. Harzemşahlar Devleti’ni yıkık ve perişan bir şekilde devralmıştır. Dağılan devleti toparlamak için çalışmıştır. Gazne’de Cengiz Han’ın güçlü komutanlarından biri olan Kutugu Noyan’ı mağlup etmiştir. Moğol Ordusu’na karşı kazanabilen tek hükümdar ve kumandan olmuştur. Bunun üzerine Cengiz Han büyük bir ordu ile Celaleddin Harzemşah’a karşı harekete geçmiştir. 1221 yılında İndus Nehri kenarında Moğollara mağlup olmuştur. Hindistan’a sığınmak zorunda kalmıştır.

Hindistan’dan ayrılan Celaleddin Harzemşah, ülkesine dönerek Tebriz’i başkent yapmıştır. 1227 yılında Gürcülerden Tiflis’i almış ve zengin bir ganimet elde etmiştir. Uzun bir kuşatmadan sonra Ahlat’ı ele geçirmiştir. Ahlat’ın alınması Anadolu Selçuklu Devleti Sultanı Alâeddin Keykubat ile karşı karşıya gelmesine neden olmuştur. 1230 yılında Anadolu Selçuklu Devleti Sultanı ile yapılan Yassı Çemen Savaşı’nda Celaleddin Harzemşah ağır bir yenilgi almıştır. 1231 yılında Harzemşahlar Devleti son bulmuştur.

Kaynakça

http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/41110.pdf Erişim: 16.05.2021
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/33303 Erişim: 16.05.2021
https://islamansiklopedisi.org.tr/harizmsahlar Erişim: 16.05.2021
https://islamansiklopedisi.org.tr/harizm Erişim: 16.05.2021
https://islamansiklopedisi.org.tr/kutbuddin-harizmsah Erişim: 16.05.2021
https://islamansiklopedisi.org.tr/atsiz-b-muhammed Erişim: 16.05.2021
https://islamansiklopedisi.org.tr/celaleddin-harizmsah Erişim: 16.05.2021
http://www.turkiyatjournal.com/Makaleler/340457254_017%20%c3%87o%c5%9fkun%20erdo%c4%9fan%20(a).pdf Erişim: 16.05.2021
https://www.academia.edu/38362495/SEL%C3%87UKLULARIN_%C4%B0LK_D%C3%96NEMLER%C4%B0NE_HAREZM_B%C3%96LGES%C4%B0 Erişim: 16.05.2021
http://isamveri.org/pdfsbv/D00120/1976_1977_7-8/1976_1977_7-8_TANERIA.pdf Erişim: 16.05.2021
https://www.kulturportali.gov.tr/portal/harezmsahlar-devleti–1097-1231- Erişim: 16.05.2021
http://acikerisimarsiv.selcuk.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/123456789/8735/234599.pdf?sequence=1&isAllowed=y Erişim: 16.05.2021
https://avys.omu.edu.tr/storage/app/public/ibalci/64907/unite7%20ORTA%20ASYA.pdf Erişim: 16.05.2021
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/263062 Erişim: 16.05.2021
https://www.kulturportali.gov.tr/Common/DownloadFile.aspx?f=5.11.TrkiyedTrkTarihiHarzemahlarDevleti_20151214191934186.pdf Erişim: 16.05.2021
https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=41657 Erişim: 16.05.2021

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

%d blogcu bunu beğendi: